Opublikowano: 20 czerwca 2024 · Aktualizacja: 1 maja 2025
Polska jest jednym z krajów Unii Europejskiej, które najwolniej wdrażają założenia unijnej strategii na rzecz bioróżnorodności 2030. Jednak na poziomie gminnym sytuacja wygląda bardziej optymistycznie — kilkanaście dużych miast podjęło konkretne działania na rzecz ochrony lokalnej flory i fauny, w tym zakładania łąk miejskich i tworzenia korytarzy ekologicznych.
Kontekst europejski
Unijna strategia na rzecz bioróżnorodności 2030 zakłada m.in. przekształcenie minimum 10% terenów miejskich w przestrzeń zieloną i przenikającą się z siecią ekologiczną. Dla polskich miast powyżej 100 000 mieszkańców oznacza to konieczność zintegrowania planowania przestrzennego z ochroną przyrody. Dyrektywa siedliskowa i ptasia już teraz nakładają na samorządy obowiązek uwzględniania potrzeb gatunków chronionych przy planowaniu inwestycji, jednak przepisy te są wdrażane z dużą niejednorodnością.
Warszawa: największy program w Polsce
„Łąki Warszawskie" to największy pod względem powierzchni program zakładania łąk w polskim mieście. Od 2019 roku do końca 2024 roku przekształcono w łąki ponad 180 hektarów, w tym:
- 53 ha w pasach drogowych (krawężniki, pasy między jezdniami),
- 74 ha w parkach i skwerach,
- 53 ha na skarpach i nasypach kolejowych i drogowych.
Miasto stosuje głównie mieszanki opracowane przez Ogród Botaniczny Uniwersytetu Warszawskiego, zawierające od 60 do 80% rodzimych gatunków. Monitoring prowadzony przez Wydział Ochrony Środowiska potwierdził wzrost liczby gatunków motyli dziennych o 28% w ciągu trzech lat od założenia łąk na terenie Parku Skaryszewskiego.
Kraków: podejście naukowe
Kraków jako pierwsze polskie miasto opracował szczegółowy „Atlas bioróżnorodności" (2021), w którym zinwentaryzowano lokalizacje priorytetowe dla ochrony gatunków w granicach administracyjnych. Na podstawie atlasu zaplanowano sieć 42 węzłów ekologicznych — terenów, na których bioróżnorodność jest szczególnie chroniona lub wzmacniana poprzez nowe nasadzenia i łąki.
Krakowski program wyróżnia się tym, że zakłada łąki w bezpośrednim sąsiedztwie istniejących siedlisk cennych przyrodniczo — np. na skarpach nad Wisłą, gdzie naturalne łąki ziołoroślowe przetrwały w zakolach rzeki. Nowe łąki pełnią rolę buforów i rozszerzeń istniejących siedlisk.
W Krakowie od 2022 roku obowiązuje zakaz stosowania pestycydów na terenach gminnych w sezonie kwitnienia łąk (15 maja – 30 września). To jedno z nielicznych polskich miast, które wprowadziło takie ograniczenie w formie zarządzenia Prezydenta Miasta.
Gdańsk: infrastruktura błękitno-zielona
Gdańsk łączy zakładanie łąk z szerzej zakrojonym programem infrastruktury błękitno-zielonej, skupionym na zarządzaniu wodą opadową. Łąki tworzone są przede wszystkim na terenach o słabej przepuszczalności gruntu, gdzie pełnią podwójną funkcję: estetyczno-ekologiczną i retencyjną.
Miasto zainwestowało w 2023 roku 8,4 mln zł w zakładanie terenów zielonych — z czego 2,1 mln przeznaczono bezpośrednio na łąki i zakrzewienia śródpolne. Szczególne znaczenie mają łąki zakładane w systemie niecek retencyjnych — pełnią one funkcję filtrów biologicznych dla wód spływających z dróg i parkingów.
Wrocław: badania i mieszanki rodzime
Wrocław współpracuje z Wydziałem Nauk Biologicznych Uniwersytetu Wrocławskiego przy projektowaniu mieszanek łąkowych. Od 2021 roku miasto stosuje wyłącznie mieszanki zawierające minimum 65% gatunków rodzimych dla Dolnego Śląska, co potwierdzono jako statystycznie istotnie korzystne dla lokalnych populacji dzikich pszczół.
Interesującym elementem wrocławskiego podejścia jest program „Łąka za oknem" — mieszkańcy mogą zgłosić fragment trawnika przed swoją kamienicą do przekształcenia w łąkę. Miasto zapewnia nasiona, przygotowanie podłoża i pierwsze koszenie, a dalsze utrzymanie leży po stronie wspólnoty. W 2024 roku w programie uczestniczyło 312 lokalizacji.
Poznań i inne miasta
Poznań realizuje program „Zielone Miasto" od 2020 roku, koncentrując się na korytarzach ekologicznych wzdłuż Warty i Cybiny. Łąki zakładane są jako elementy spajające rozproszone fragmenty zieleni miejskiej. Bydgoszcz, Łódź i Katowice również podjęły działania, choć o mniejszej skali i bez formalnych strategii bioróżnorodności.
Wyzwania i bariery
Mimo rosnącej liczby gmin zakładających łąki, kilka barier strukturalnych utrudnia skuteczną ochronę bioróżnorodności w polskich miastach:
- Brak ciągłości finansowania — większość programów opiera się na budżetach jednorazowych lub projektach unijnych z krótkim horyzontem czasowym. Utrzymanie łąk w kolejnych latach jest często zaniedbywane po zakończeniu projektu.
- Presja społeczna na „czysty" trawnik — część mieszkańców negatywnie ocenia łąki jako zaniedbane tereny. Skuteczna komunikacja i edukacja są warunkiem akceptacji społecznej.
- Fragmentacja terenów — izolowane płaty łąk o powierzchni poniżej 500 m² mają ograniczoną wartość dla zapylaczy, jeśli nie są połączone korytarzami ekologicznymi z innymi zielonymi terenami.
- Niska jakość nasion — część mieszanek dostępnych na rynku zawiera nasiona gatunków inwazyjnych lub nieodpowiednich dla warunków klimatycznych danego regionu Polski.
Dokumenty strategiczne i regulacje
Ramy prawne dla ochrony bioróżnorodności w polskich miastach tworzą m.in.:
- Ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody (Dz.U. 2004 nr 92 poz. 880, z późn. zm.)
- Ustawa o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (w zakresie terenów zieleni),
- Rozporządzenie Ministra Środowiska w sprawie ochrony gatunkowej roślin,
- Lokalne Programy Ochrony Środowiska poszczególnych gmin.